Voor het Missiemuseum deed Paul Voogt, conservator van het museum, onderzoek naar de herkomst van een 19e-eeuws Chinees wandtapijt. Dat leidde tot het rapport A Mission Trophy from China. The impact of the past on the present (2026). Dat was interessant, maar de bijvangst was nóg interessanter.
Hoe een Limburgs dorp de loop van de Chinese geschiedenis beïnvloedde
Als Xi Jinping zijn buitenlandse beleid verdedigt, grijpt hij graag terug op bǎinián guóchǐ, de eeuw van vernederingen. Dat was de periode die begon met de eerste Opiumoorlog (1839-1842) en eindigde met de stichting van de Volksrepubliek China (1949). Een van de sleutelmomenten in die geschiedenis was de moord in 1897 op twee katholieke missionarissen, Richard Henle en Franz Nies. Hun bebloede kleding hangt tot op de dag van vandaag in het Missiemuseum in het Limburgse plaatsje Steyl. Ze worden daar geëerd als martelaren voor het geloof.
In een ander museum worden juist de twee daders geëerd: Liu Derun en Xi Laowu. Zij zijn het middelpunt van een vaste presentatie in het museum van de stad Juye in China, niet ver van de plaats waar de moord plaatsvond. Zij worden herdacht als rechtvaardigen van de anti-imperialistische strijd.
Het Juye-incident, zoals het in de geschiedenisboeken wordt genoemd, zette een reeks gebeurtenissen in gang die de loop van de Chinese geschiedenis ingrijpend heeft veranderd.
Het verhaal in het kort
De Duitse priester Arnold Janssen stichtte in 1875 een nieuwe missie-orde: de Societas Verbi Divini (SVD), de gemeenschap van het goddelijk woord. Dat kon hij niet in Duitsland doen, vanwege de Kulturkampf die Kanselier Bismarck voerde met de katholieke kerk. Dus week hij uit naar een klein plaatsje net over de Duitse grens. Het klooster in Steyl is tot op de dag van vandaag het moederhuis van de congregatie. Hij stuurde zijn eerste missionarissen naar gebieden waar Duitsland koloniale belangen had, zoals de Chinese provincie Shandong. Daar kreeg Johann Baptist von Anzer de leiding. Anzer was ambitieus en missioneerde op een dusdanig agressieve wijze dat het tot veel weerstand bij de bevolking leidde. Een van zijn missionarissen Georg Stenz had het zo bont gemaakt dat er een aanslag op zijn leven werd beraamd. Echter: toen de aanslag plaatsvond, in de nacht van 1 op 2 november 1897, had Stenz net twee collega’s te logeren: Henle en Nies. Aan hen had hij zijn slaapkamer afgestaan voor de nacht. Dat leidde tot een ‘vergismoord’ op Henle en Nies, Stenz vonden ze niet.
Anzer was op dat moment toevallig in Steyl en reisde spoorslags af naar Berlijn. Keizer Wilhelm zon al tijden op een aanleiding om Shandong binnen te vallen en Anzer reikte hem die aanleiding op een presenteerblaadje aan. Een grote Duitse legermacht scheepte zich in en bij vertrek hield Wilhelm zijn beruchte Hunnenrede, waarin hij de soldaten aanspoorde om geen genade te tonen. De havenstad Qingdao werd ingenomen, het achterland in Shandong bezet en de bevolking werden draconische herstelbetalingen opgelegd.
Dat was de lont in het kruitvat van de lokale milities, die een grootschalige opstand ontketenden. Deze ‘Boxer’-opstand werd uiteindelijk neergeslagen door een coalitie van imperialistische machten, Peking werd geplunderd en er werden bloedige ‘strafexpedities’ ondernomen. Dit luidde het einde van het Chinese keizerrijk in.
Interessant zijn de gespiegelde beelden die de twee musea gebruiken in hun presentatie van het Juye-incident: de bebloede en doorstoken hemden en broeken van Henle en Nies in het Missiemuseum Steyl en de pepper’s ghost animatie van de moord in het Juye County Museum.
De huidige situatie
Veel door de SVD gebouwde kerken en kloosters zijn of worden momenteel gerestaureerd en ook weer gebruikt, door de officiële katholieke kerk van China. Dat is de door de Partij gesanctioneerde kerk, de ‘Roomse’ kerk leidt een ondergronds bestaan. Ik sprak daar met broeders en zusters die zich vol overgave met de geschiedenis van de SVD bezighouden en deze zichtbaar maken, voorzover dat gedoogd wordt. Zoals de Oostenrijker Leopold Leeb, die Grieks en Latijn doceert aan de Renmin Universiteit in Beijing, maar vooral over de SVD-geschiedenis publiceert en de Chinese Guan (zuster Franziska) die in het klooster van Poli bouwt aan een museum van de SVD-geschiedenis, op dezelfde plek waar de Partij de geschiedenis van een anti-imperialistische aanval op het klooster wil herdenken.