Aan de oevers van de Maas, tussen Velo en Tegelen, ligt Steyl. Het dorp is tegenwoordig vooral bekend om zijn monumentale kloosters, historische gebouwen en bijzondere religieuze erfgoed. Toch begon de geschiedenis van Steyl niet bij de kerk. Eeuwenlang was Steyl namelijk een plaats waar handel, scheepvaart en bedrijvigheid het dagelijks leven bepaalden. Dit vanwege de gunstige ligging in een bocht van de Maas. Pas aan het einde van de negentiende eeuw kreeg het dorp een ander karakter. Met de komst van de Duitse priester Arnold Janssen ontwikkelde Steyl zich tot een internationaal centrum van de katholieke missie. Vanuit dit kleine Limburgse dorp werden missionarissen opgeleid en contacten onderhouden met gebieden over de hele wereld.
Van handelsplaats tot kloosterdorp
De ligging aan de Maas heeft een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van Steyl, omdat die een verbinding vormde tussen verschillende handelsplaatsen. Vanaf de zeventiende eeuw kreeg Steyl steeds meer het karakter van een handelsnederzetting. De handel bracht welvaart en trok vermogende families aan. Zij lieten grote woonhuizen bouwen, waarvan een deel nog altijd te bewonderen is. De wijnhandel was een van de activiteiten die aan deze economische ontwikkeling bijdroegen.
In de negentiende eeuw veranderden de omstandigheden. Nieuwe vervoersmogelijkheden, waaronder de spoorweg, maakten handelsroutes over land aantrekkelijker. De traditionele betekenis van de Maas als transportverbinding nam geleidelijk af. Precies in deze periode kreeg Steyl een nieuwe bestemming, waarbij de ligging nabij de Duitse grens een bepalend aandeel zou hebben.
Arnold Janssen en de SVD
In de tweede helft van de negentiende eeuw was de verhouding tussen de katholieke kerk en de Duitse staat gespannen. Onder kanselier Otto von Bismarck voerde de Duitse regering de Kulturkampf. Hiermee probeerde de overheid de maatschappelijke en politieke invloed van de katholieke kerk te beperken door onder meer de oprichting van kloostergemeenschappen te bemoeilijken.
Voor de Duitse priester Arnold Janssen (1837-1909) vormde deze situatie aanleiding om net buiten Duitsland zijn ambitie te realiseren. Zo richtte hij in Steyl zijn opleidingsinstituut op voor mannen die zich wilden inzetten voor de verspreiding van het katholieke geloof in andere werelddelen. Een bescheiden start in een voormalige herberg legde de basis voor een nieuwe missionaire gemeenschap voor priesters en broeders; de Societas Verbi Divini, ofwel het Gezelschap van het Goddelijk Woord. In 1879 vertrokken de eerste SVD-missionarissen naar China. Later werd dat gebied uitgebreid naar andere werelddelen.
Blauwe en Roze Zusters
Maar de broeders konden het niet alleen. De groei van de SVD-gemeenschap bracht behoefte aan vrouwelijke missionarissen, die met hun werk in het onderwijs,
gezondheidszorg en geloofsonderricht een belangrijke maatschappelijke en sociale rol zouden gaan spelen in hun missiegebieden. Verschillende vrouwen waren al betrokken bij het dagelijkse leven van het missiehuis en in 1889 stichtte Janssen samen met Maria Helena Stollenwerk en Hendrina Stenmans de congregatie van de Servae Spiritus Sancti (Dienaressen van de Heilige Geest). Zeven jaar later volgde een derde religieuze gemeenschap, die van de Servae Spiritus Sancti de Adoratione Perpetua, ook wel de Dienaressen van de Heilige Geest van de Eeuwigdurende Aanbidding. Deze zusters staan bekend als de Roze Zusters en kozen voor een contemplatief leven. Hun religieuze taak bestaat uit voortdurende aanbidding, ter ondersteuning van de missionaire werkzaamheden van de andere twee congregaties in Steyl.
Verzamelingen uit de hele wereld
De missionarissen trokken naar onder andere China, Japan, Indonesië, Papoea-Nieuw-Guinea, verschillende Afrikaanse landen en Zuid-Amerika. Vanaf de eerste missieactiviteiten werden voorwerpen en natuurhistorische specimens vanuit de missiegebieden naar Steyl gestuurd. In het Missiemuseum zijn de vele objecten samengebracht die door de SVD-missionarissen zijn verzameld; de Blauwe Zusters hebben hun eigen museum.
De verzameling had verschillende functies, bijvoorbeeld om toekomstige missionarissen vertrouwd te maken met de gebieden waar zij mogelijk naartoe gezonden werden. Tegelijkertijd stelden ze bezoekers aan Steyl de gelegenheid om kennis te maken met andere delen van de wereld. In een tijd waarin fotografie, film en internationale communicatie nog beperkt mogelijk waren, vormden dergelijke verzamelingen een belangrijke bron van informatie en beeldvorming. In bijna honderd jaar is de manier waarop de broeders hun collectie voor het publiek in het Missiemuseum toegankelijk maakten nauwelijks veranderd. Zo biedt de collectiepresentatie een inkijkje in de verzamelpraktijken van de SVD, maar ook in de manier waarop de wereld in de vorige eeuw vanuit een Europees missionair perspectief bekeken en gepresenteerd werd. Daardoor heeft het Missiemuseum een bijzondere historische waarde.
Vandaag de dag
Wie vandaag de dag door Steyl wandelt, bevindt zich in een dorp waarin diverse periodes naast elkaar bestaan. Oude handelshuizen herinneren aan de tijd waarin de Maas het economische leven in Steyl liet opbloeien. De kloosters, kerken en tuinen vertellen over de religieuze gemeenschappen die het dorp verder vormgaven. Zij brachten Steyl naar de wereld en de wereld naar Steyl. Daarmee is Steyl een bijzonder stuk Limburgs erfgoed en een tastbare herinnering aan vroeger tijden.