Object van de maand

Het heldenverhaal van Hanuman

Op meerdere plekken in het Missiemuseum zijn objecten te vinden waarachter mooie, indrukwekkende of spannende verhalen schuilgaan. Zo ook achter deze prent, die enigszins onopvallend is opgesteld aan de kopse kant van een muur in de India-vitrine.

Deze prent toont een dramatische scène uit het epos Ramayana dat gaat over prins Rama, zijn broer Lakshmana en Rama’s vrouw Sita. Wanneer zij wordt ontvoerd door de demonenkoning Ravana, helpt Hanuman, het figuur op de prent, haar te zoeken en bevrijden. Hanuman is een trouwe bondgenoot van Rama, en wordt als apengeneraal voorgesteld met een menselijk lichaam met een apenkop en -staart.

Tijdens de strijd met de demonenkoning raakt Rama’s broer ernstig gewond. Om Lakshmana te redden is een geneeskrachtig kruid nodig dat alleen op een berg in de Himalaya groeit. Hanuman krijgt de opdracht het kruid te gaan halen. Omdat hij het juiste kruid niet kan herkennen en de tijd dringt, rukt hij de hele berg los van de grond en vliegt ermee terug naar het slagveld. Daarmee kan Lakshmana worden gered. Dit epische verhaal benadrukt verschillende eigenschappen waarmee Hanuman wordt geassocieerd: buitengewone kracht, moed, loyaliteit en bhakti; toegewijde liefde voor een godheid. Een vergelijkbare voorstelling van Hanuman bevindt zich in de collectie van het Metropolitan Museum of Art in New York.

 

Verspreiding van religieuze voorstellingen

Naast het verhaal is deze prent in de collectie van het Missiemuseum ook interessant vanwege de manier waarop religieuze afbeeldingen in het moderne India werden geproduceerd en verspreid. Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw maakten nieuwe druktechnieken het mogelijk om afbeeldingen (van hindoeïstische goden) in grote oplagen en tegen relatief lage kosten te produceren. Religieuze afbeeldingen bestonden niet langer alleen als schildering, beeld of andere vorm van tempelkunst, ze konden als prent ook in huiselijke sferen worden geplaatst.

Vanaf het einde van de negentiende eeuw ontstond in India een omvangrijke markt voor gedrukte afbeeldingen van goden, godinnen en scènes uit religieuze verhalen. Zo vormden prenten een onderdeel van de religieuze beeldcultuur buiten de tempel. Ook in Europese museale collecties zijn veel voorbeelden van deze prentcultuur terechtgekomen.

 

Van religieuze voorstelling naar museumobject

De Hanuman-prent in het Missiemuseum vertelt daarmee meerdere verhalen tegelijk. In de eerste plaats die van Hanuman zelf: een godheid die in de Ramayana symbool staat voor kracht en onvoorwaardelijke devotie aan Rama. Daarnaast laat de prent zien hoe religieuze beelden door moderne druktechnieken onderdeel werden van een steeds bredere commerciële beeldcultuur in India.

Zodra de prent in de vitrine terecht kwam, kreeg het nog een nieuwe context. Dit object werd namelijk onderdeel van een collectie die bezoekers en beginnende missionarissen kennis moest laten maken met religies en culturen buiten Europa. Naast religieus beeld

kreeg de prent de functie van educatiemateriaal. Mede die verandering maakt dit object interessant. De prent vertelt ons iets over het hindoeïsme en over de manier waarop religieuze beelden werden gemaakt en gebruikt in India, maar ook over het Europese perspectief waarmee dergelijke objecten werden verzameld en vervolgens in een museum werden gepresenteerd.

 

Mede met dank aan Jasper Sijben

Foto: Bart Beurskens